Wyspa Madagaskar leży na Oceanie Indyjskim u wschodnich wybrzeży Afryki, wzdłuż Mozambiku. Od Afryki oddziela ją Kanał Mozambicki o szerokości od 100 do 450 km. Jest to czwarta pod względem wielkości wyspa świata (po Nowej Gwinei, Australii i Borneo). Ma 1580 km długości i 580 km szerokości.

Jej powierzchnia liczy 587 790 km2 i jest większa od terytorium takich państw europejskich jak: Francja, Niemcy czy Hiszpania. Pod względem geograficznym wyspa należy do kontynentu afrykańskiego, natomiast odmienności kulturowe zdecydowanie odróżniają ją od kontynentalnej cywilizacji afrykańskiej (negryckiej).

Madagaskar jest wyspą pochodzenia wulkanicznego. Czerwonawy kolor wierzchniej warstwy gleby, zamieniającej się po ulewach w czerwone błoto, zyskał jej miano „czerwonej wyspy”. Tę barwę przybiera Kanał Mozambicki, do którego wlewa swoje błotniste wody rzeka Betsiboka.

Madagaskar jest także nazywany „krajem lemurów”. Tu bowiem zachowały się one do czasów współczesnych (palczak, maki, katta, indri). Zwierzęta te, żyjące niegdyś także w Afryce, Australii, Ameryce, a nawet w Europie, wyginęły. Znajduje się je tylko jako skamienieliny. W bogatej faunie Madagaskaru występuje wiele innych gatunków endemicznych. Z tego względu wyspa ta i wysepki sąsiednie uważane są za odrębny region zoogeograficzny, zwany Madagaskarska Kraina. Również we florze wyspy występuje szereg gatunków rzadkich, endemicznych.

Od Madagaskaru bierze swoją nazwę ciepły prąd Oceanu Indyjskiego. Prąd Madagaskarski to południowa odnoga Prądu Południoworównikowego opływająca wschodni brzeg Wielkiej Wyspy, która łączy się z Prądem Mozambickim, tworząc następnie ciepły Prąd Igielny. Prąd Madagaskarski daje wysoką temperaturę wód powierzchniowych: 28°C w lutym i 22°–24°C w sierpniu.

Madagaskar ma klimat tropikalny, zróżnicowany: równikowy, gorący i wilgotny we wschodniej części wyspy, podrównikowy suchy na jej zachodnim obszarze, od strony Afryki, gdzie temperatury przekraczają 40°C, i zwrotnikowy na południu. Na wyżynie (płaskowyżu) klimat jest chłodniejszy, umiarkowany, z dużymi skokami temperatury od 10°C do 30°C. Wschodnie wybrzeże często nawiedzają tajfuny. W tej części wyspy opady występują w ciągu całego roku, na pozostałym obszarze wyraźnie wyodrębnione są pory: sucha i deszczowa.

Krajobraz wyspy wzdłuż wybrzeży jest nizinny, zaś w głębi kraju – wyżynno-górzysty. Rozległy płaskowyż zajmuje prawie 2/3 obszaru wyspy. Wznosi się on na wysokość 800–1500 m n.p.m. Poprzecinany jest wieloma uskokami i rowami tektonicznymi. Najwyższe szczyty tworzą wygasłe wulkany: Marokomotro 2876 m i Tsiafajavona 2644 m. Wyżynę porasta roślinność trawiasta, tworząc sawannę. Lasy tropikalne zajmują około 21 procent powierzchni wyspy, głównie wschodnie i południowo-
-zachodnie wybrzeże.

Madagaskar ma gęstą sieć rzeczna. Najważniejsze rzeki to: Betsiboka, Sofia, Mangoky, Mania i Onilahy, płynące w zachodniej części wyspy. Na wschodzie rzeki są krótkie i o dużym spadku wody, występują tu liczne progi i wodospady. Ogranicza to możliwości ich wykorzystywania jako dróg wodnych. Do żeglugi na wschodnim wybrzeżu służy kanał Pangalanes (Pangalana). Wśród górskich zapadliskach powstały jeziora. Największe z nich to: Alaotra i Itasi.

Ludność
Ludność Madagaskaru liczy obecnie około 14 milionów. W 98 procentach to Malgasze, 40 procent z nich stanowią chrześcijanie różnych wyznań, w tym według danych za rok 1988 katolicy – ponad 2,5 mln., a protestanci – 3,25 mln. Muzułmanie liczą ponad 200 tysięcy osób (około 2 procent). Najwięcej katolików zamieszkuje wyżynę, 7–10 procent zasiedla wschodnie wybrzeże, a tylko 3 procent – tereny na zachodnim brzegu wyspy.
Malgasze nie są murzynami, jak się potocznie sądzi.

To specyficzna mieszanka afrykańsko-azjatycka, powstała z zamieszkujących wyspę w I tysiącleciu przed Chrystusem i I tysiącleciu po Chrystusie grup ludności różnych rasowo i etnicznie: malajskiej, indonezyjskiej, indyjskiej, negryckiej, a w średniowieczu arabskiej i mongolskiej. Zdecydowało o tym położenie Madagaskaru na morskim szlaku między Afryką a Azją, prowadzącym na wschód do Indii, kraju poszukiwanych przez stulecia „korzeni”.

Mieszkańcy pochodzenia afrykańskiego (ludność negryjska, murzyńska) to w większości potomkowie dawnych niewolników. Ich siedziby znajdują się głównie w zachodniej części wyspy.
Zasiedlenie Madagaskaru dokonało się zatem w rezultacie swoistej wędrówki ludów. Pamięć o exodusie przodków trwa wśród niektórych plemion tej wyspy. Lud Antambahoaka w swoim wielodniowym rozbudowanym, składającym się z kilku zasadniczych części obrzędzie Sambatra, odtwarza między innymi w symboliczny sposób morska wędrówkę swoich protoplastów z Arabii. Do dziś król plemienia przechowuje pisane źródła, zwane Sorabe („Wielkie Pisma”), potwierdzające fakt ich przybycia z arabskich regionów Azji. Pierwsi przybysze z Europy dotarli tu w XVI–XVIII w. jako żeglarze, piraci i kupcy.

Struktura etnograficzna „czerwonej wyspy” ukształtowała się w XVII–XVIII stuleciu. Tworzy ją obecnie 18 plemion. Najliczniejsze z nich to:Betsimisarakowie, Antaizakowie, Antambahoaka i Antemoro osiadłe na wschodnim wybrzeżu, Sakalawowie – na zachodnim, Antadrojowie, Antanosi i Mahafalowie mający swoje siedziby na południowym, a także Tsimihetowie – na północnym wybrzeżu wyspy. Centralny płaskowyż to teren zamieszkania Merinów (Howów) i Betsileowów.

Plemiona te posługują się różnymi dialektami języka malgaskiego (malgassi), należącego do grupy indonezyjskiej rodziny językowej malajsko-polinezyjskiej, a ukształtowanego na bazie dialektu howa (merina) z elementami języków bantu, arabskiego i sanskrytu. Ludność murzyńska porozumiewa się w dialekcie makua, wchodzącym w skład języków afrykańskich z grupy bantu.

Madagaskar zamieszkują ponadto niewielkie liczebnie zbiorowości Francuzów, Chińczyków, Hindusów, Arabów oraz ludność pochodząca z Komorów.
Żyjący wśród Malgaszy przedstawiciele innych nacji oraz opisujący ich kulturę badacze potwierdzają opinię pierwszego białego człowieka, który stanął na madagaskarskiej ziemi, iż mają oni „łagodne obyczaje”, chociaż nie obyło się tutaj bez wojen i krwawych rządów miejscowych królów. Charakteryzuje się wszelako rodzimych mieszkańców Wielkiej Wyspy jako ludzi łagodnych, biernych, uległych, wrażliwych i łatwo poddających się emocjom. Nietrudno ich urazić, dotknąć i obrazić.

Nie zwykli jednak tego okazywać. Skrywają urazy, ale nie zapominają ich, odsuwają się po pewnym czasie od tych, którzy nie szanowali ich poczucia godności. Malgasze mają skłonność do smutku, nastrojów melancholijnych, lirycznych i nostalgicznych, co znajduje odzwierciedlenie w ich pieśniach, muzyce i utworach literackich. Te cechy osobowości rodzimych mieszkańców Madagaskaru kształtowały czynniki historyczno-kulturowe i warunki bytu. Wyspiarskie położenie kraju generować mogło poczucie izolacji i osamotnienia oraz przekonanie o konieczności poddania się losowi, którego radykalnie zmienić nie można przez opuszczenie wyspy.

Aktywność i przedsiębiorczość jednostki okazywała się nieskuteczna w obliczu uwarunkowań przyrodniczych (klimatycznych) i politycznych. Stąd uległość, rezygnacja i niezaradność, ale z drugiej strony również prospołeczne nastawienie Malgaszy, umiejących współpracować dla wspólnie wytyczonego celu. Bieda powoduje, że Malgasz nie wstydzi się prosić o pomoc pieniężną, o wsparcie, jeśli go potrzebuje. Uskarżają się na to wszyscy odwiedzający wyspę, a także mieszkający tu biali, uważani przez Malgaszów, bez wyjątku, za bogatych.

Podstawowe wartości, z którymi utożsamiają się rodzimi mieszkańcy Madagaskaru, to: solidarność rodzinna (fihavanana), walka o życie (aina) oraz siła serca, moc ducha (hery).
W tradycyjnych wierzeniach mieszkańców Madagaskaru na plan pierwszy wysuwa się kult przodków. Wierzą w życie pozagrobowe, w nagrodę i karę po śmierci. Największa kara dla Malgasza to nie być pochowanym w rodzinnym grobie. Stosuje się ją zazwyczaj wobec ludzi złych, niegodnych. Śmierć nie jest dla Malgaszy czymś ostatecznym, końcem egzystencji człowieka, lecz zmianą stanu jego istnienia. Stąd wynika ich troska o zmarłych, wyrażająca się w rozbudowanym obrzędzie pogrzebowym, składającym się z tańców i pieśni.

Towarzyszy im na przemian rozdzierający płacz i radosne okrzyki.
Zmarli wymagają stałej modlitwy i odprawiania odpowiednich rytuałów. Dlatego też nawet ochrzczony Malgasz w swej modlitwie poświęca Bogu jedynie chwilę uwagi, znacznie dłużej trwając w modlitwie za zmarłych, rozbudowując jej treść. Podstawowy, poza pochówkiem, rytuał poświęcony zmarłym, to tak zwane przewijanie zmarłego. Polega on na ekshumacji szczątków z rodzinnego grobu, zabraniu płótna, mat, w które owinięte były zwłoki, i zawinięcie szczątków w nowy całun (lambamena). Cały obrzęd przebiega wśród modłów, śpiewu i muzyki.

Stary całun zabierają krewni. Jest on przedmiotem pożądania wszystkich, albowiem pozostając w styczności z uświęconymi szczątkami przodków, „niewidzialnym korzeniem rasy”, ma szczególną moc. Malgasze wierzą, że zmarli są pośrednikami między Bogiem i ludźmi, i z tej racji czynią jedynie dobro, troszcząc się o swoje dawne ziemskie otoczenie. Nie należy zatem się ich obawiać.

Na straży obyczajów przodków, czyli fumbadraza, stoi król plemienia(wioski), który jest zarazem kapłanem, oraz rada plemienia i miejscowe tradycyjne sądy.
W wierzeniach Malgaszy występuje Stwórca, co ułatwia chrystianizację. Zwą go Zanahari.
W codziennym życiu Malgasz kieruje się licznymi zakazami, tabu, czyli fady.

Respektowanie tych zakazów nie pozwala na racjonalne (w europejskim rozumieniu) gospodarowanie, na pracę w określonym czasie. W związku z tym częste pozostawanie Malgaszy w bezczynności postrzegane jest przez członków innych wspólnot etnicznych zamieszkujących wyspę jako lenistwo rodzimej ludności.
dr Jan Grad. UAM-Poznan